मङ्ग्लु राजवंशीको बिहानको निद्रा ठ्याक्कै पाँच बजेतिर आफैं खुल्ने बानी थियो। मधेसको एउटा साधारण तर परिश्रमी किसानका रूपमा चिनिने मङ्ग्लु अत्यन्तै मेहनती, इमानदार र सीधा स्वभावको मानिस थियो। हरेक दिन बिहान पाँच बजे नै उठेर नित्यकर्म सकेपछि ऊ पहिले मुखिया बाको घरतिर गाई दुहुन जान्थ्यो। त्यहाँबाट फर्किएपछि दिनभरि आफ्नै खेतीपातीमा व्यस्त रहन्थ्यो। मुखिया बाको करिब पाँच कट्ठा जग्गामा ऊ अधियाँमा तरकारी खेती गर्थ्यो। सुरु–सुरुमा धान पनि लगाउने गरेको भए पनि विस्तारै उसले धान खेती छोडेर पूर्ण रूपमा तरकारी खेतीमै केन्द्रित भएको थियो। आफ्नै पुर्ख्यौली जमिन प्रशस्त भए पनि उसका बुबाले मुखिया शिवाकोटी परिवारसँग मितेरी सम्बन्ध जोड्दा अत्यधिक रक्सी खाने बानी बढेको थियो र मित घरानालाई उपहार दिने चलनले गर्दा अन्ततः एक्लो छोरा मङ्ग्लुले बुवाको अंशका रूपमा जम्मा दुई कट्ठा जमिन मात्र पाएको थियो। पाँच वर्षअघि अत्यधिक मदिरा सेवनकै कारण बुबाको मृत्यु भयो र त्यसपछि मङ्ग्लुले रक्सी पूर्ण रूपमा छोडिदियो। त्यसको एक वर्षपछि उसकी आमा पनि बितिन्। त्यसपछि आफ्नै दुई कट्ठा र मुखियाको पाँच कट्ठा गरेर जम्मा सात कट्ठा जग्गामा उसले तरकारी खेती गरेर तीन जनाको परिवारलाई राम्ररी पालिरहेको थियो। तर मेहनत अनुसारको मूल्य उसले पाउन सक्दैनथ्यो—मुखिया घरले ‘छाक टार्ने’ बहानामा तरकारी लैजाने, सीमावर्ती भारतीय बजारबाट हुने खुला आयात र बिचौलियाको चलखेलका कारण उसको उत्पादनको उचित मूल्य नपाइने अवस्था थियो, जुन समस्या अहिले पनि उस्तै छ।

भदौ महिनाको एक बिहान, दैनिक जस्तै मङ्ग्लुको निद्रा ठीक पाँच बजे खुल्यो। झापको गर्मी अत्यधिक थियो। ऊ उठेर ढोका खोल्दै बाहिर निस्कनासाथै अचानक अनुहारमा कुनै तातो वस्तुले झ्याम्मै छोएजस्तो अनुभव भयो। मङ्ग्लु झस्केर एकाएक उफ्रियो र भुइँमा टेक्नेबित्तिकै खुट्टा चिप्लिएर नराम्ररी लड्यो। पछि थाहा भयो—ऊ त गुँहामा चिप्लिएको रहेछ। उठेर ढोकातिर हेर्दा ढोकामा सिस्नोको मुठो झुण्ड्याइएको देख्यो।

त्यसैबेला उसलाई हिजो चौथी पर्व परेको कुरा झल्याँस्स सम्झना आयो। उसले मनमनै बुझ्यो—गाउँका केटाहरू चौथी मनाउँदै उसको घरसम्म आइपुगेका रहेछन्। साथसाथै उसलाई आफ्नै छोरा ललित पनि हिजो चौथी खेल्न गएको थियो र राति घर नफर्किएको कुरा पनि याद आयो।

तराई र पहाडी क्षेत्रमा भदौमा मनाइने चौथी पर्वलाई केटाकेटी र युवाहरूले रमाइलो गर्ने, वनबाट फलफूल टिपेर खाने, सामान्य ठट्टा–मजाक र अलि अलि बिगार गर्ने अवसरका रूपमा लिइन्थ्यो। पचासको दशकसम्म यो पर्व निकै रमाइलो र चर्चित हुने गर्थ्यो।

मङ्ग्लु सामान्य अवस्थामा आउँदै पानी लिन धारातिर गयो। तर त्यहाँ पुग्दा उसले देख्यो—कलको ह्यान्डल नै गायब थियो। रिसाउँदै ऊ भान्सातिर दौडियो। भान्सामा गाग्रो हेर्दा त्यहाँ एक थोपा पानी पनि थिएन। ढोका खुला थियो र भित्रका सामान अस्तव्यस्त थिए। उसले बुझ्यो—केटाहरू भान्सासम्म छिरेर सबथोक बिगारेर गएका रहेछन्। गाग्रोको पानी चुलामा खन्याइदिएको रहेछ, जसले गर्दा चुलो पूरै भिजेको थियो। भाँडाकुँडा पनि यत्रतत्र छरिएका थिए।

त्यसपछि उसलाई शौचालय जानुपर्ने अवस्था आयो। पेट समात्दै ऊ त्यतातिर गयो, तर शौचालयको ढोका नै गायब थियो। वरिपरि खोज्दा पनि कतै भेटिएन। उसको शौचालय मुख्य सडकतर्फ फर्किएको भएकाले ढोका बिना प्रयोग गर्न सम्भव थिएन। यतिबेला उसलाई अत्यन्तै रिस उठ्यो र ऊ भित्रभित्रै बर्बरायो।

त्यसपछि ऊ घर फर्केर बरण्डामा सुतिरहेकी पत्नी फूलवतीलाई बोलायो। उसले चौथी खेल्ने केटाहरूले घर पूरै बिगारेर गएको बतायो। सिस्नोको मुठो उसले पहिले नै हटाइसकेको थियो। फूलवती उठेर स्थिति देखेपछि ऊ पनि रिसले आगो भइन्।

फूलवतीले तुरुन्तै भनिन्, “अब सबै सफा गर्नुपर्छ, माथिल्लो घरबाट पानी ल्याएर काम गर्नुपर्छ। तर हाम्रो आफ्नै छोरा ज्वाइँ पनि चौथी खेल्न गएको छ, अब कसलाई के भन्नु?” मङ्ग्लु भने मुखियाको घरतर्फ जान तयार भयो।

मङ्ग्लु साइकल चढेर मुखियाको घरतिर जाँदै गर्दा अचानक उसको शरीरभरि चिलाउन थाल्यो। उसलाई कसैले लुगा भित्र काउसो हालिदिएको रहेछ। जसोतसो सहँदै ऊ मुखियाको घर पुग्यो। त्यहाँ बुझ्दा चौथीको क्रममा सामान्य फलफूल टिप्ने र अलि अलि हल्ला गर्ने काम भएको थाहा भयो। तर यसै क्रममा खाटसहित थापा जेठालाई उठाएर बाटोमा ल्याइदिएको जस्ता घटनाहरू पनि भएका रहेछन्। केही बिगार गर्ने केटाहरूलाई प्रहरीले पक्राउ समेत गरेको रहेछ भन्ने खबर पनि उसले त्यहीँ सुन्यो।

मङ्ग्लु घर फर्किँदा फूलवती अझै रिसाइरहेकी थिइन्। कलको ह्यान्डल अन्ततः घरको छानामा भेटियो, जसलाई मङ्ग्लुले जोडिदियो। तर घरभित्र अझै अस्तव्यस्त अवस्था थियो।

त्यसपछि फूलवतीले गाई हराएको कुरा सुनाइन्, जसले मङ्ग्लुलाई झसङ्ग बनायो। उसले बुझ्न सकेन—यो चौथीको बिगार हो कि कुनै अरू षड्यन्त्र। फूलवती भने यसलाई कटुवाल माइलाको काम भएको शंका गर्न थालिन्।

कटुवाल माइलासँग मङ्ग्लुको सम्बन्ध पछिल्लो समय राम्रो थिएन। दुबैजना तरकारी खेती गर्ने प्रतिस्पर्धी किसान थिए। कटुवाल माइलाले बढी रासायनिक मल प्रयोग गरेर माटो बिगारेको थियो भने मङ्ग्लु प्राकृतिक खेतीमा विश्वास गर्थ्यो। यसै कारण गाउँमा दुबैबीच अप्रत्यक्ष प्रतिस्पर्धा जस्तो अवस्था थियो।

केही समयपछि मङ्ग्लुको गाई छिमेकी रामभरोसको बारीमा भेटियो। गाईले बन्दाकोपी खाइदिएको थियो। विवादपछि मङ्ग्लुले क्षतिपूर्ति तिर्नुपर्ने अवस्था आयो तर अन्ततः केही छुट पनि पायो। गाई भेटिएपछि घरमा केही राहत त भयो तर रिस अझै कम भएको थिएन।

घर फर्किएपछि शौचालयको ढोका पनि सिमीको झाङ्गमा फेला पर्यो र मङ्ग्लुले त्यसलाई पुनः जडान गर्‍यो। तर छोरा ललित र ज्वाइँ अझै फर्किएका थिएनन्, जसले उसलाई चिन्तित बनाइरहेको थियो।

त्यसपछि विभिन्न घटनाक्रमपछि चौथीमा पक्राउ परेकाहरू मध्ये ज्वाइँ अजीत पनि परेको थाहा भयो, जसलाई मङ्ग्लुले पैसा दिएर छुटायो। ललित भने पछि घर फर्कियो।

समय बित्दै जाँदा चौथीको तनाव बिस्तारै घट्यो। तर बारीमा लगाएको काँक्रा बालीमा अर्को अचम्मको घटना भयो—केही बोट गोडिएको जस्तो देखियो। सुरुमा मङ्ग्लु र फूलवतीले कसैले सहयोग गरेको ठाने। तर पछि ती बोटहरू सुक्न थाले, र जरा काटिएको पुष्टि भयो। जसले राम्रो फल दिन सक्थे, ती सबै नष्ट भए।

यस घटनाले मङ्ग्लु र फूलवती दुवैलाई छक्क र चिन्तित बनायो। उनीहरूले यो पनि चौथीकै बिगार वा कटुवाल माइलाको षड्यन्त्र हो भन्ने शंका गरे, तर प्रमाण केही थिएन।

अन्ततः त्यो वर्षको चौथी मङ्ग्लुको जीवनमा रमाइलोभन्दा पनि दुःख, तनाव र क्षतिले भरिएको घटनाक्रम बन्यो। कसले यस्तो सबै खेल खेल्यो भन्ने कुरा कहिल्यै पत्ता लागेन। समयसँगै माओवादी द्वन्द्व चर्किंदै गएपछि गाउँमा चौथी पर्व नै बिस्तारै हराउँदै गयो।